Hełm 1
Hełm 2

Świadectwa obecności – graffiti i wpisy żołnierzy Armii Czerwonej z lat 1944-1945

Paweł Madejski


Świadectwa obecności – graffiti i wpisy żołnierzy Armii Czerwonej z lat 1944-1945


Krwawe zmagania z 1944 i 1945 pozostawiły po sobie w rejonie pomiędzy Janowcem i Zwoleniem przede wszystkim groby oraz wszelkiego rodzaju resztki sprzętu wojennego. O kolejnych odkryciach jednych i drugich prasa donosi często.

Istnieje wszakże specyficzna kategoria pamiątek z tamtych lat, należąca do sfery indywidualnej – graffiti. Wapienne łomy janowieckiego zamku od dawna stanowiły dogodny nośnik dla nazwisk osób zwiedzających zamek począwszy od lat dwudziestych XIX stulecia. Jak wszystkie graffiti tak i te z Janowca są samonapędzającym się zjawiskiem: obecność starszych skłania do tworzenia naśladownictwa. Czyni to z graffiti fenomen psychologicznej natury, czym tutaj – z braku stosownych kompetencji – nie będę się zajmował. Są też graffiti jednak świadectwem historycznym, w tym wypadku działań wojennych.
Pośród kilkuset graffiti z zamku znajduje się niewielka liczbowo grupa napisów wykonanych cyrylicą. Najstarszy datowany z nich to graffiti wyryte we wnęce okiennej na parterze zachodniego skrzydła o treści1:

КАПИТАН / Р(абоче-)К(рестьянской) К(расной)А(рмии) / АРЖ / 1944 г(од).
Kapitan Robotniczo-Chłopskiej Armii Czerwonej Arż 1944 rok

Kuszącą jest myśl, aby widzieć w wykonawcy tegoż napisu oficera 1083 pułku strzeleckiego z 312 dywizji piechoty, którego żołnierze 4 sierpnia 1944 zdobyli wzgórze zamkowe.

Kolejne graffiti są nieco starsze. Znajdują się one na ścianach kaplicy zamkowej. Są to następujące napisy:

1945 г(од). / Мулюков В. А. / [ЧК]АЛОВ(ская). ОБЛ(асть). / [СА]РАКТАШ(ский). Р(айо)-Н.

АNАТОЛИЙ / КРАСАВИН / 15 – I 45 г(од). (obok pięcioramienna gwiazda)

Dwaj sowieccy żołnierze, Wasilij Archipowicz Muljukow i Anatolij Filipowicz Krasawin upamiętnili swój pobyt w Janowcu w styczniu 1945 roku. Żołnierz Muljukow starał się podać więcej informacji o sobie, stąd dane o pochodzeniu z rejonu saraktaszowskiego w obwodzie czkałowskim.

Oprócz powyższych w różnych pomieszczeniach udało odnaleźć się jeszcze 3 napisy cyrylicą – mogli je pozostawić żołnierze lub późniejsi turyści ze Związku Sowieckiego. Są to napisy o treści:

ТАЧИЖ / [---]

КАЦАРъ

ИЛЬ.  ЯШЕ / НКО

bez wątpienia nazwiska.

Swoistym dopełnieniem tych graffiti są wpisy do księgi odwiedzających zamek, prowadzonej przez Leona Kozłowskiego. Z oczywistych względów są one obfitsze treściowo i jest ich więcej, jednak nie zawsze udało się odczytać pismo ręczne, pozostawione bądź co bądź przez żołnierzy, obytych bardziej z innymi narzędziami. Wpisów tych jest 11. Oto one2:

1. Czerwona kredka i ołówek: Здесь был русский солдат освободивший Польшу в 1944 г(оду) Август м(еся)ц [nieczytelny podpis]
(Tu był rosyjski żołnierz wyzwalający Polskę w 1944 roku, miesiąc sierpień.)

2. Czerwona kredka: двим свободу [nieczytelne 3 wyrazy]

3. Czerwona kredka: Даешь!
(Naprzód!)

4. Czerwona kredka: Пусть польский народ вспоминает своих родных братцев за освобождение словянских народов 5/VIII 44 год Даешь!
(Niech lud polski pamięta o swoich rodzonych braciach za wyzwolenie słowiańskich narodów 5 VIII 44 rok. Naprzód!)

5. Czerwona kredka: Прибыл, как освободитель польского народа от немецких оккупантов пусть живет и процветает польская культура К. Т.  [nieczytelny podpis] 4 август 1944 год
(Przybyłem jako wyzwoliciel ludu polskiego od niemieckich okupantów. Niech żyje i rozkwita polska kultura. [Podpis] 4 sierpnia 1944 rok.)

6. Pióro atramentowe: Посетил замок Яновец Русский офицер гв(ардии). Ст(арший). Лейт(енант). Ниж[..]д[….] 4.9.1944 года
(Zwiedził zamek Janowiec rosyjski oficer gwardii, porucznik [podpis] 4.9. 1944 rok)

7. Pióro atramentowe: Сего числа пресмотрел замок Яновец гв(ардии). лейтенант [.] Клыг[..] 5. 9. 1944 года
(Tego dnia zwiedził zamek Janowiec podporucznik gwardii Kłyg[..] 5. 9. 1944 roku)

8. Pióro atramentowe:  5. 9. 1944 г(ода) Посетил и пресмотрел замок Яновец Русский офицер гв(ардии).  Капитан Расспаз[…] [nieczytelne 3-4 znaki] который пришол сюда освободить Польский народ от фашистов 5.9.44 [nieczytelny podpis]
(5. 9. 1944 rok. Zwiedziłem i obejrzałem zamek Janowiec, rosyjski oficer gwardii kapitan Rasspaz[…] [….] który przybył tutaj wyzwolić lud polski od faszystów 5. 9. 44 [podpis])

9. Ołówek: Выношу благодарность предку Фирлея Г(осподин)-у Козловскому за начинание и организацию музея его предков в Замке Яновец. Г(осподи)-н Козловский храните все исторические ценности замка ибо на них будут учиться и выховываться молодые поколения. Кончиться война замок должен быть передан в ведение государства как музея. Пусть живет и процветает польская култура! Пусть вечно хранят память о русских освободителях освободившых поляков от фашистских извергов. Русский офицер освободитель польского народа от Германских фашистов лейтенант Пудовкин ПУДОВКИН ГЕОРГ(ий). ВАС(илевич). 11 сент(ябр). 1944 г(од).
(Składam podziękowanie przodkowi Firleja panu Kozłowskiemu za zorganizowanie i zapoczątkowanie muzeum swoich przodków na zamku Janowiec. Panie Kozłowski, niech [pan] chroni wszelkie historyczne dobra zamku, ponieważ na nich będą się uczyć i wychowywać młodsze pokolenia. Po zakończeniu wojny zamek powinien zostać sprzedany w zarząd państwowy jako muzeum. Niech żyje i rozkwita polska kultura! Niech na zawsze dba się o pamięć o rosyjskich wyzwolicielach, wyzwalających Polaków od faszystowskich potworów. Rosyjski oficer wyzwoliciel ludu polskiego od niemieckich faszystów podporucznik Pudowkin Gieorgij Wasiliewicz 11 września 1944 rok.)

10. Ołówek: 5. 9. 1944 г(од). Посетил замок Яновец капитан Елизаров Н. А. Мое пожелание польскому народы восстановить свою национальную культуру и реставрировать этот исторический замок. Быть в дружбе с советским народом. Елизаров
(5. 9. 1944 rok. Zwiedziłem zamek Janowiec, kapitan N. A. Jelizarow. Życzę polskiemu ludowi, aby odnowił swoją kulturę narodową i odbudował ten historyczny zamek [i aby] pozostawał w przyjaźni z ludem sowieckim. Jelizarow.)

11. Pióro atramentowe: Пусть процветает польская культура и живет польский народ его [nieczytelne dwa wyrazy] от его самого. [nieczytelne dwa wersy] Маиор Иосиф Лукянов Маиор [nieczytelne nazwisko] Капитан [nieczytelne nazwisko] 5. 9. 44.

(Niech rozkwita polska kultura i żyje lud polski i jego [--] od niego samego [--------] Major Josif Łukianow Major [-] Kapitan [-] 5. 9. 44.).

Chronologia powyższych wpisów pozwala na wskazanie dwóch momentów ich powstania: sierpień i wrzesień 1944 roku. Zapewne wszystkie zostały sporządzone przez oficerów. Przedstawiają się oni, co ciekawe, jako żołnierze rosyjscy a nie sowieccy. Zgodnie z oficjalną wykładnią opisują siebie samych jako wyzwolicieli polskiego narodu od faszystowskich okupantów, raz nawet nazwanych potworami. Wszyscy życzą jak najlepiej polskiej kulturze. Wspólny dla niech sentyment to także pragnienie bycia zapamiętanym jako wyzwoliciele. Do tego sami adresaci owego życzenia musieli podchodzić cokolwiek chłodno. Wpis numer 1 jest tego świadectwem. Słowa русский солдат освободивший Польшу zostały dopisane do pierwotnego tekstu (czerwona kredka) zwykłym ołówkiem, być może we wrześniu 1944. Ktoś przekreślił wyraz освободивший i nadpisał nad nim akurat. Po kilku miesiącach na wyzwolicieli zaczęto patrzeć inaczej…

Szczególnie ciekawy jest wpis Gieorgija Wasiliewicza Pudowkina – jego rady spełniły się co do joty. Zamek został sprzedany państwu i zamieniony na muzeum.

Na koniec warto zauważyć, że niemieccy żołnierze, którzy bądź co bądź dłużej przebywali w Janowcu, nie pozostawili po sobie żadnych graffiti. Być może z ich punktu widzenia był to wandalizm. Wpisywali się za to do księgi Leona Kozłowskiego, dokładnie i czytelnie podając sprawowane funkcje oraz jednostki. Jedyną inskrypcyjną pamiątką po Niemcach jest tekst wyryty na szybce witrażowej w kościele:
1946 / Hellmuth / D(eutsche). K(riegs)g(e)fangene.
(1946 Hellmuth, niemiecki jeniec wojenny).

Wykonał go bliżej nieznany jeniec niemiecki, który wykonał obecne witraże w kościelnych oknach.

Opisane powyżej świadectwa nie należą do kategorii szczególnie cennych ani nawet ważnych. Jednak z jednostkowego punktu widzenia pozwalają na spojrzenie na wydarzenia 1944 roku przez inny pryzmat. Wasilij Archipowicz Muljukow (ur. 1921), sierżant 666 pułku artylerii 222 dywizji strzeleckiej 6 sierpnia 1944 został odznaczony za męstwo orderem За отвагу3. Razem z nim służył starszy sierżant Anatolij Filipowicz Krasawin (ur. 1923 w Bobrowie w obwodzie woroneskim, ale mieszkał w Komsomolsku nad Amurem), który w 1945 roku zostanie odznaczony medalem Славы III stopnia4. 222 dywizja atakowała zimą 1945 roku z przyczółka puławskiego w kierunku Szydłowca i Opoczna. Urodzony w Astrachaniu porucznik Gieorgij Wasiliewicz Pudowkin (ur. 1904) z 244 pułku strzeleckiego 41 dywizji, który udzielał L. Kozłowskiemu rad co do dalszych losów zamku, zginął 16 lub 17 kwietnia 1945 roku na terenie Niemiec5. Razem z nim walczył kapitan z tegoż pułku, Nikołaj Aleksandrowicz Jelizarow (ur. 17.10.1901), który poległ 16 kwietnia 1945 tamże roku6.

Pragnę podziękować panu Wiktorowi Tymarkinowi z ОБД Мемориал w Moskwie za pomoc w identyfikacji żołnierzy Armii Czerwonej, wspomnianych w analizowanych wpisach.

1 Skróty i skrótowce zostały rozwinięte, ubytki ujęte w nawiasy kwadratowe z informacją o liczbie brakujących słów lub znaków.
2 Zachowano oryginalną pisownię i gramatykę, jedynie ujednolicono zapis litery т.
3 http://www.podvignaroda.mil.ru/?#id=45277129&tab=navDetailManAward [dostęp 22.07.2016].
4 http://www.podvignaroda.mil.ru/?#id=1273393352&tab=navDetailManCard [dostęp 22.07.2016].
5 http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=74061790 [dostęp 22.07.2016].
6 http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=72785477 [dostęp 22.07.2016].

 

Dofinansowano ze środków MHP w ramach Programu „Patriotyzm Jutra"

Materiały zamieszczone na stronie są dostępne na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa wersja 3.0 Polska Przygotowanie: Muzeum Nadwiślańskie w Kazimierzu Dolnym 2016 Projekt i wykonanie - Freeline.
Ta strona korzysta z plików cookie. Używając tej strony wyrażasz zgodę na używanie plików cookie, zgodnie z aktualnymi ustawieniami Twojej przeglądarki. Możesz dowiedzieć się więcej w jakim celu są używane oraz o zmianie ustawień przeglądarki. Kliknij tutaj »
zamknij